Çay hakkında bilinmeyenler


Türkiye kültüründe sudan sonra günlük olarak en fazla tüketilen çay hakkında aslında hepimiz uzman sayılırız. Çin ve Hindistan kültüründen gelmiş olmasına rağmen çayı kendimizden biliyoruz. Acaba çay hakkında gözümüzden kaçırdığımız bir şeyler var mı diye çayın tarihini, sağlığa yararlarını ve zararlarını, çay bitkisini ve iyi çay nasıl demlenir konusunu bir araştıralım dedik.

Çay

 

Çay’ın tarihi

Semaver

M.Ö. 2700’lü yıllara dayanan çayın tarihi Çin efsanelerinden bilinmektedir. Çin’in ilk imparatorlarından Shen Yung’un çay bitkisinin şans eseri kaynar suya düşmesiyle bu lezzeti keşfettiği ve M.Ö. 2737 yılında çay bahçeleri kurduğu söylenmektedir. Çayın ilk defa Çin’in Fukien bölgesindeki Boheon dağlarında veya Hindistan’ın Assam bölgesi ormanlarında ortaya çıktığına dair çeşitli kaynaklar mevcut. Anavatanının Çin ile Hindistan arasında kalan bölge olduğu ise genel olarak kabul görüyor.
Çay önceleri yaş yapraklar kaynatılarak tüketilirken, kurutma tekniklerinin gelişmesiyle her mevsim tüketilebilen bir ürün olmaya başlamıştır.
Avrupa tarihinde ise ilk olarak 1559 yılında çaydan bahsedildiği bilinmektedir, Amerika’ya ise 1700’lü yıllarda Hollandalı koloniler vasıtasıyla ulaşmıştır.
Türkiye’de çay çok eski bir tarihe sahip olsa da çay bitkisinin üretimi 1930’lu yıllarda başlamıştır.

Etimoloji
Çay kelimesinin etimolojisi ise Çin’e dayanmakta, kelimenin Mandarin lehçesindeki ç’a ve Amoy lehçesindeki t’e ‘den geldiği biliniyor. Doğu ülkelerinde ça, çai, çay, şay gibi kelimeler türerken, Batı ülkelerinde de Amoy lehçesindeki te okunuşuna benzer, te, the, tea kelimeleri kullanılmış.

Çay’ın yararları

Tein, kafein, teofilin ve antioksidanlar için doğal bir kaynak olan çay, içinde bulunduğu kafein nedeniyle insanda yorgunluk giderici, canlılık verici bir etki ile kılcal damarları genişleterek kan akışını hızlandırıcı etki yapar.
İştahı azaltır, kolesterol seviyesini düşürür ve metabolizmayı hızlandırarak daha fazla enerji yakılmasını sağlar.
B vitamini açısından zengindir, C, E ve K vitaminleri içerir fakat önemli ölçüde C vitamini içermesine rağmen, siyah çay elde edilmesinde uygulanan fermantasyon nedeniyle C vitamini kaybolur.
Günde 5-7 bardak çay günlük K vitamini gereksinimini karşılar.
İnsan sağlığı için önemli işlevleri olan çeşitli mineraller olan alüminyum, mangan ve flor bol miktarda yer almaktadır. Dişlerin güçlenmesini sağlayan ve çürümesini önleyen flor maddesi için günde 6-8 bardak çay içilmesi yeterlidir.
Yemeklerden 1 saat sonra içilen çay hazmı kolaylaştırır.
Böbrekleri çalıştırır. Çaydaki teobromin ve teofilin maddeleri idrar sökücü özelliğe sahiptir.
Çay kahveye göre % 50 daha az kafein içerir, günde 5-6 bardak içilen çay ile yaklaşık 300 mg. dolaylarında kafein alınır.
Karbonhidrat, protein ve yağı çok düşük oranda içerir.
Çayın çeşitli kanser türlerine karşı savaşta etkili olduğu, damar sertliği riskini azalttığı, içeriğindeki antioksidan maddeler nedeniyle kalp krizi riskini azalttığı konusunda araştırmalar mevcuttur. Flavinoid adı verilen anti oksidanlar açısından zengindir.

Çay harareti alır mı?
Çayın sıcak havalarda harareti alıp almadığı konusunda yıllardır tartışmalar devam ediyor, bu konuda yapılmış bir çok araştırma var, sıcak bir içecek olduğu ve vücudun daha sıcak hissetmesini sağladığı için daha çok terlemeye yol açarak harareti aldığı söylenmektedir. Aynı zamanda tersini iddia eden araştırmalar da mevcut. Bu konuda hala emin değiliz. Ama soğuk havalarda içinizi ısıtır.

Çayın zararları
Çok fazla çay tüketiminin sakıncaları vardır.
Yemeklerle birlikte içilen çay vücudun demir emilimini engeller.
Çayla birlikte şeker de kullanıyorsanız, şekerin olumsuz etkilerine maruz kalırsınız. Çayla birlikte limon, bal gibi gıdalar kullanmaya çalışın. Çok şekerli çay içme alışkanlığınız var ise bunu kolayca azaltabilirsiniz. Her gün biraz daha az şeker kullanarak azaltmaya başlayın, bir süre size lezzetsiz gelen çay zamanla eski tadını bulacaktır.
Sigara tiryakisiyseniz ve en çok da çayla birlikte sigara içiyorsanız bunu yapmayın, mümkünse sigara da içmeyin. (Bu yazıyı yazarken çay ve sigara keyfi yapan bir kişi olarak nasıl yapacağınız hakkında bir görüş bildiremiyorum)
Çayınızı açık yani demsiz için. Ayrıca hemen belirtelim çayın günde 8 bardaktan fazla içilmesi tavsiye edilmiyor.

Çay bitkisi

Çay Bitkisi

Çay, Dicotyledonea sınıfından Camellia Sinensis familyasına dahil bir bitkidir. Bol yağış isteyen bir bitkidir. Yıllık ısı ortalaması 14 derece olan ve 1200 mm’ nin üstünde yağış ile % 70’den fazla nem oranına sahip olan bölgelerde yetiştirilebilmektedir. Yaprağını dökmeyen bir bitkidir. Yeterli düzeyde sıcaklık ve nemin bulunduğu yerlerde yıl boyu sürgün oluşumu sürer.
Çin çayı, Kambodia çayı ve Assam çayı olmak üzere 3 çeşidi mevcuttur, işleme biçimine göre ise siyah çay (mayalanmış), yeşil çay (mayalanmamış) ve yarı-mayalanmış çay şeklinde ayrılmaktadır. Çay bitkisinin değişik yöntemlerle işlenmesi ile siyah, yeşil ve öz çay elde edilir.

İyi çay nasıl demlenir

Çaydanlık

Çayınızı demlemek için kullandığınız su önemlidir. Demlemede kireçsiz su ve porselen demlik tercih edin.
Her bardak için bir çay kaşığı dolusu çay kullanın. Hazır demlik poşet kullanıyorsanız paket üzerinde yer alan üretici talimatlarına göre ölçüm yapabilirsiniz.
Zevkinize göre bire bir ölçeğinde tomurcuk çay (Earl Grey) kullanabilirsiniz. Tomurcuk çay hoş bir koku verir.
Demleme öncesi çayı ılık su ile yıkayın.
Çaydanlıkta kaynamakta olan suyu çayın üzerine direk boşaltmayın, çayı haşlamamaya dikkat edin, suyun ısısı biraz azaldıktan sonra çayların üzerine doğrudan gelmeyecek şekilde dökün.
Çaydanlığın altındaki ısı kaynağını azaltarak demin kaynamamasını sağlayın.
Çayın demlenme süresi 10-15 dakika olmalı ve demlenen çay yarım saat içinde içilmelidir.

Çay, nem ve harici kokulardan etkilenmeyecek şekilde kapalı ambalajda saklanmalıdır.

Çayla ilgili ilginç bilgiler
2009 yılı verilerine göre dünyada kişi başı çay tüketimi en fazla olan ülkeler sırasıyla şöyle:
Birleşik Arap Emirlikleri 6.24 kg, Moritanya 3.22 kg, İrlanda 3.22 kg, Türkiye 2.74 kg, Seyşeller 2.08 kg, İngiltere 1.89 kg, Fas 1.67, Kuveyt 1.61 kg, Katar 1.60 kg, Kazakistan 1.54 kg (Kaynak: faostat.fao.org)

2002 yılında 0,1 liradan satılan bir bardak çay bugün ortalama 0,5 liraya satılıyor.

Yeşil çay siyah çaydan daha fazla kafein içerirken kahveye göre %50 daha az kafein içerir.

Çayın içeriğinde 500’den fazla kimyasal madde tespit edilmiştir. Bu maddeler çok düşük oranlarda bulunmaktadır ve bilinen zararlı etkileri azdır.

Erzurum ve çevre illerde çayla kesme şeker yerine kıtlama şeker adı verilen şeker kullanılır ve çayın içine atılmadan ağızda eritilerek içilir. Kullanılan şeker farklıdır.

Çay bitkisi budanmadan kendi haline bırakıldığında bir ağaç kadar boylanabilir. Cinslerine göre 5 veya 10 metreye kadar.

Çay posasının ellerde, ayaklarda veya çeşitli yerlerde oluşan kokuyu gidermek, boğaz ağrısını azaltmak, vücuda sürüldüğünde yağlanmayı azaltmak, saçları beslemek gibi yararları olduğu da öne sürülüyor. Fakat bunlar bilimsel veriler değil.

Dünyanın en büyük çay üreticileri Hindistan, Çin, Sri Lanka, Türkiye, Gürcistan, İran, Kenya, Endonezya, Malawi ve Vietnam’dır.

Referanslar:
Çaykur – Çay İşletmeleri Genel Müdürlüğü
Çay Borsası Dergisi
İTO – http://www.ito.org.tr/Dokuman/Sektor/1-18.pdf

1 Yorum : “Çay hakkında bilinmeyenler”
  1. caykolik ::

Yorum yapın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir